"Nhà đèn" kêu đang lâm vào thế kẹt vì đặc trưng của ngành điện là lưới truyền tải và phân phối là độc quyền tự nhiên, muốn phá bỏ sự độc quyền này cũng không được.

"Kẹt" trong thế ... độc quyền

Lãnh đạo EVN cho biết, đến năm 2022 thị trường bán lẻ điện cạnh tranh sẽ chính thức vận hành theo lộ trình phát triển quy hoạch sơ đồ 7 đã được Chính phủ phê duyệt. Ông Trần Viết Ngãi – Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, quá trình mất tới 17 năm để ngành điện tiến tới cạnh tranh thực sự là quá dài, thậm chí chỉ cần khoảng thời gian 5 năm là đã có thể tiến tới thị trường cạnh tranh bán lẻ điện.

"Hoạt động của ngành điện đến thời điểm này vẫn ở thế độc quyền, đang vận hành theo mô hình liên kết dọc truyền thống. EVN hiện đang sở hữu phần lớn công suất các nguồn điện, nắm giữ toàn bộ hệ thống điều độ điện quốc gia (Ao), hệ thống truyền tải điện, hệ thống phân phối và kinh doanh kể cả điện bán buôn và bán lẻ. EVN giữ vai trò là đơn vị mua điện duy nhất ... thì làm sao có được thị trường cạnh tranh như mong muốn" – ông Ngãi đặt câu hỏi.

Nhưng EVN lại có cái lý riêng của họ. Theo ông Đinh Quang Tri – Phó tổng giám đốc EVN, vấn đề thị trường hóa ngành điện, yêu cầu minh bạch của người dân là hoàn toàn chính đáng, nhưng dù muốn cũng không thể làm nhanh mà phải có lộ trình.

EVN hiện đang "kẹt" trong thế vừa là DN nhà nước, vừa được Thủ tướng Chính phủ giao nhiệm vụ cung cấp đầy đủ điện năng trong mọi trường hợp, ngược lại tình hình tài chính của tập đoàn lại đang rất khó khăn. Hiện nhiều dự án điện, vốn đối ứng của EVN hoàn toàn là con số 0, tỷ lệ nợ ngân hàng đã trên 3 lần...

Thường xuyên phải đi công tác nước ngoài nhằm "vận động" các đối tác tài chính "mở hầu bao" cho EVN vay vốn triển khai các dự án điện, Phó tổng giám đốc EVN Đinh Quang Tri tiết lộ, tình hình tài chính ảm đạm nên chẳng tổ chức tài chính nào dám cho EVN vay, vì thế Chính phủ buộc phải đứng ra bảo lãnh cho EVN trước các đối tác. Như Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải 1, Vĩnh Tân 2, Duyên Hải 3.... đầu tư tốn hàng tỷ đô la/dự án, tất cả gần như 1005 vốn là đi vay, trong đó 85% vốn vay nước ngoài và 15% vốn vay đối ứng trong nước.

Đứng trước số lỗ lớn, tới 11.000 tỷ đồng, trong đó riêng tiền chênh lệch tỷ giá đã vọt lên con số 26.000 tỷ đồng (bình quân mỗi năm ngành điện phải bù lỗ do chênh lệch tỷ giá 6.600 tỷ đồng), thì chuyện tăng giá là đương nhiên, nhưng "chỉ có tăng giá điện không không giải quyết được vấn đề tài chính của EVN, mà còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố, trong đó có việc thu xếp vốn" – ông Tri trần tình về cái khó của "nhà đèn".

Đại diện "nhà đèn" đồng thời khẳng định, đặc trưng của ngành điện là lưới truyền tải và phân phối là độc quyền tự nhiên, muốn phá bỏ sự độc quyền này cũng không được. "Chẳng ai lại bỏ hàng tỷ đô la để làm thêm một đường dây 500kW Bắc – Nam để cạnh tranh với ngành điện; cũng chẳng Chính phủ nào đồng ý để một công ty nào đó kéo lưới điện 220V, 22kV... tới từng khu vực, tới tận hộ gia đình. Làm như thế vừa tốn nguồn lực con người, vừa tốn nguồn lực đất nước".

Và, trong lúc "nhà đèn" vẫn còn giữ thế "độc quyền tự nhiên, không thể phá bỏ", người tiêu dùng không còn cách nào khác là chờ thêm 17 năm nữa, khi thị trường bán lẻ điện cạnh tranh vận hành thực sự.

EVN không muốn "đóng một vai", nhưng...

Theo kế hoạch, thị trường phát điện cạnh tranh vận hành từ ngày 01/7/2012 sẽ có 29/83 nhà máy điện (NMĐ) thuộc 22 công ty phát điện trực tiếp tham gia chào giá trên thị trường với tổng công suất đặt là 9.035MW, chiếm 38,2% tổng công suất đặt toàn hệ thống. Trong số này, EVN sở hữu vốn tại 18 NMĐ với tổng công suất 8.073 MW, chiếm 34,2% tổng công suất đặt toàn hệ thống.

Để vận hành câu chuyện vận hành thị trường phát điện cạnh tranh, Chính phủ đã cho phép Bộ Công thương thành lập 3 tổng công ty phát điện (Genco) ở 3 miền Bắc – Trung – Nam với mục tiêu tạo sự cạnh tranh về nguồn phát và thời gian đầu các Genco này vẫn sẽ được EVN "nuôi".

"Chúng tôi cũng chẳng mặn mà gì khi phải ôm các Genco này" – ông Tri nói và cho biết, sau khi thấy nhiều DN muốn tham gia đầu tư phát điện EVN đã báo cáo trình Thủ tướng Chính phủ đề nghị cho phép tách các Genco này ra khỏi EVN để minh bạch thị trường điện, nhưng không được chấp thuận. Bởi, nếu cho tách ngay các Genco này sẽ không hoạt động được do tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu đã quá cao, lên tới 5-6 lần, nên không thể vay vốn để đầu tư các dự án.

Vì thế, trong thời gian 3 năm, 3 Genco này vẫn phải "sống nhờ" EVN, EVN có trách nhiệm "nuôi" cho các Genco này đủ mạnh, khi nào đủ lớn thì cổ phần hóa, tách hẳn khỏi EVN. Trong thời gian đó, EVN phải đi vay vốn rồi về cho các Genco này vay lại để bảo đảm dòng tiền cho các dự án đầu tư không bị gián đoạn.

"Bản thân các Genco này đều hạch toán độc lập, EVN không có quyền gì can thiệp, chỉ tới khi Đại hội cổ đông thì với tư cách cổ đông với lá phiếu của mình sẽ bầu ra Chủ tịch HĐQT.... EVN phải hoàn thành trách nhiệm Thủ tướng, Bộ Công thương giao, chứ cũng chẳng sung sướng gì" – lãnh đạo EVN lý giải.

Trường Giang